Ochrona międzynarodowa w Polsce: jak złożyć wniosek i odwołanie

Dwie formy ochrony

• Status uchodźcy: masz uzasadnioną obawę przed prześladowaniem w kraju pochodzenia z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej i nie możesz lub nie chcesz korzystać z ochrony tego kraju (art. 13 ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony).
• Ochrona uzupełniająca: nie jesteś uchodźcą, ale powrót może narazić Cię na rzeczywiste ryzyko kary śmierci lub egzekucji, tortur lub nieludzkiego traktowania albo poważnego zagrożenia dla życia lub zdrowia z powodu powszechnej przemocy w konflikcie zbrojnym (art. 15).

Krzywdę mogą wyrządzać także inni, przed którymi państwo nie może lub nie chce Cię chronić (art. 16 ust. 1). Decyzję wydaje Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (art. 23), w każdej sprawie indywidualnie.

Jak złożyć wniosek

Wniosek składasz osobiście (art. 26 ust. 1), za pośrednictwem Straży Granicznej (art. 24 ust. 1): podczas kontroli na przejściu granicznym albo w dowolnej jednostce Straży Granicznej w Polsce. W strzeżonym ośrodku, areszcie lub zakładzie karnym składasz go przez miejscową jednostkę Straży Granicznej (art. 24 ust. 2). Jest to bezpłatne (UdSC).

• Wniosek może objąć małżonka, za jego pisemną zgodą, i małoletnie dzieci, które są z Tobą (art. 25 ust. 1, art. 27 ust. 1).
• Jeśli Straż Graniczna nie może przyjąć wniosku tego dnia, musi wskazać, kiedy i gdzie go przyjmie, i sporządzić protokół (art. 28 ust. 1). Zachowaj kopię.
• Jeśli jesteś osobą z niepełnosprawnością, w podeszłym wieku, w ciąży, samotnie wychowujesz dziecko albo jesteś w szpitalu lub zakładzie karnym i nie możesz przyjść, wyślij pisemną deklarację pocztą lub elektronicznie i zachowaj dowód wysłania (art. 28 ust. 2).
• W imieniu małoletniego bez opieki wniosek składa kurator ustanowiony przez sąd albo organizacja pomagająca cudzoziemcom (art. 26 ust. 2).

Paszport oddajesz do depozytu do czasu, gdy decyzja będzie ostateczna (art. 31 ust. 1 i 3).

Granica z Białorusią

Od 27 marca 2025 r. na granicy z Białorusią Straż Graniczna nie przyjmuje wniosków (art. 33b ust. 1; Dz.U. 2025 poz. 390). Obecne przedłużenie trwa 60 dni od 18 września 2026 r., czyli do 16 listopada 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1217). Można je ponownie przedłużyć o najwyżej 60 dni za zgodą Sejmu albo znieść wcześniej (art. 33a ust. 3–4).

Tam nadal przyjmuje się wnioski od (art. 33b ust. 2):

• małoletnich bez opieki i kobiet w ciąży;
• osób, które mogą wymagać szczególnego traktowania, zwłaszcza ze względu na wiek lub stan zdrowia;
• osób, które w ocenie Straży Granicznej są jednoznacznie zagrożone rzeczywistym ryzykiem poważnej krzywdy w państwie, z którego przybyły bezpośrednio;
• obywateli państwa stosującego instrumentalizację, z którego terytorium przybywają cudzoziemcy (ustawa nie podaje jego nazwy).

Wyjątki nie obejmują osoby, wobec której trzeba było użyć środków przymusu zaraz po przekroczeniu granicy z użyciem przemocy, wspólnie z innymi (art. 33b ust. 3). W pozostałych miejscach obowiązują zwykłe zasady.

W trakcie postępowania

• Zaświadczenie tożsamości. W ciągu 3 dni dostajesz tymczasowe zaświadczenie tożsamości cudzoziemca (TZTC). Uprawnia do pobytu do ostatecznej decyzji: najpierw na 90 dni, potem poproś Urząd o kolejne, ważne 6 miesięcy (art. 55 ust. 1, art. 55a, art. 58 ust. 2a). Nie uprawnia do przekraczania granicy (UdSC).
• Ośrodek recepcyjny. W ciągu 2 dni zgłoś się do ośrodka wskazanego przez Straż Graniczną, chyba że podałeś inny adres; inaczej wniosek może zostać uznany za wycofany (art. 30 ust. 1 pkt 5 lit. i, art. 40 ust. 2 pkt 1).
• Pomoc. Opieka medyczna i pomoc socjalna: zakwaterowanie i wyżywienie w ośrodku albo, w niektórych przypadkach, pieniądze na życie poza nim (art. 70 ust. 1, art. 71 ust. 1, art. 72 ust. 1).
• Praca. Po 6 miesiącach bez decyzji, gdy opóźnienie nie jest z Twojej winy, poproś Szefa Urzędu o zaświadczenie; razem z TZTC uprawnia ono do pracy (art. 35 ust. 1).
• Przesłuchanie. Tłumacz jest bezpłatny; możesz poprosić, by przesłuchujący i tłumacz byli Twojej płci; dostajesz kopię protokołu (art. 44 ust. 4 i 6). Jeśli nie przyjdziesz, w ciągu 7 dni wykaż, że to nie Twoja wina, bo inaczej postępowanie może zostać umorzone (art. 40 ust. 2 pkt 6).
• Adres. Zgłaszaj każdą zmianę: pismo wysłane na stary adres uważa się za doręczone (art. 41 k.p.a.).
• Nie wyjeżdżaj z Polski. Wyjazd oznacza wycofanie wniosku (art. 40 ust. 2 pkt 5). Od pisemnego wycofania wniosku złożonego po 12 czerwca 2026 r. nie ma odwołania (art. 40 ust. 3 rozporządzenia 2024/1348).
• Bez wydalenia, dopóki trwa postępowanie, poza niektórymi kolejnymi wnioskami (art. 330 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o cudzoziemcach).
• Ochrona czasowa (status UKR) wygasa w dniu złożenia wniosku i wraca, gdy odmowa, niedopuszczalność lub umorzenie staną się ostateczne (art. 109b ust. 1 pkt 5 i ust. 3).

Ile to trwa

Przy wnioskach złożonych po 12 czerwca 2026 r.: 6 miesięcy, z możliwością przedłużenia o najwyżej 6 miesięcy albo dłużej, gdy sytuacja w kraju pochodzenia jest niepewna; 3 miesiące w trybie przyspieszonym (art. 35 ust. 3–5 i 7 rozporządzenia 2024/1348). Wcześniejsze wnioski: 6 miesięcy, najwyżej 15 (art. 34).

Decyzja

Szef Urzędu orzeka najpierw o statusie uchodźcy, potem o ochronie uzupełniającej (art. 47 ust. 1). Wniosek jest niedopuszczalny na przykład wtedy, gdy inne państwo UE już udzieliło Ci ochrony albo kolejny wniosek nie wnosi nic nowego (art. 38 ust. 2). Gdy za wniosek odpowiada inne państwo UE, zostajesz tam przekazany (art. 37 ust. 1).

Jeśli dostaniesz ochronę:

• status uchodźcy: karta pobytu na 3 lata i dokument podróży przewidziany w Konwencji Genewskiej na 2 lata (art. 89i ust. 1 i 3);
• ochrona uzupełniająca: karta pobytu na 2 lata (art. 89i ust. 2) i, jeśli nie możesz dostać nowego paszportu, polski dokument podróży dla cudzoziemca (art. 252 ustawy o cudzoziemcach);
• kolejne karty na te same okresy (art. 89i ust. 2a), na wniosek złożony w Urzędzie;
• prawo do pracy bez zezwolenia (art. 3 ust. 1 pkt 8–9 ustawy o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom) i pomoc socjalna jeszcze przez 2 miesiące (art. 74 ust. 1 pkt 2);
• brak decyzji o zobowiązaniu do powrotu bez wcześniejszego pozbawienia statusu (art. 89g ust. 1; art. 303 ust. 1 pkt 1 ustawy o cudzoziemcach).

Odwołanie

Odwołanie wnosisz do Rady do Spraw Uchodźców za pośrednictwem Szefa Urzędu (art. 89p ust. 1 i art. 4; art. 129 § 1 k.p.a.). Wystarczy, że z odwołania wynika, że się nie zgadzasz (art. 128 k.p.a.).

• 14 dni od doręczenia, co do zasady (art. 129 § 2 k.p.a.);
• 7 dni, jeśli decyzja wskazuje, że wydano ją w trybie przyspieszonym (art. 39 ust. 2 pkt 2–3);
• dla niektórych decyzji, np. o niedopuszczalności, rozporządzenie UE wymaga 5–10 dni (art. 67 ust. 7 rozporządzenia 2024/1348), a polskie prawo jeszcze tego terminu nie określiło. Dla bezpieczeństwa odwołaj się od razu.

Pouczenie na końcu decyzji mówi, jak się odwołać (art. 107 § 1 pkt 7 k.p.a.), i informuje o prawie do nieodpłatnej pomocy prawnej (art. 53 ust. 1). Złóż odwołanie na piśmie, pocztą lub osobiście, albo na adres do doręczeń elektronicznych Urzędu i zachowaj dowód otrzymania; odwołanie wysłane zwykłym e-mailem pozostawia się bez rozpoznania (art. 63 § 1, art. 57 § 5 k.p.a.). Nadanie w Poczcie Polskiej przed upływem terminu jest w terminie (art. 57 § 5 k.p.a.). Jeśli termin minął bez Twojej winy, w ciągu 7 dni poproś o jego przywrócenie i dołącz odwołanie (art. 58 k.p.a.).

Nieodpłatna pomoc prawna. Jeśli nie masz pełnomocnika, adwokat, radca prawny albo organizacja z listy Urzędu bezpłatnie napisze odwołanie i będzie Cię reprezentować (art. 69d ust. 1, art. 69e): zobacz organizacje i radców prawnych i adwokatów. Weź dokument tożsamości i oryginał decyzji (art. 69h).

Po decyzji Rady. Możesz złożyć skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w ciągu 30 dni, za pośrednictwem Rady (art. 13 § 2, art. 53 § 1 i art. 54 § 1 p.p.s.a.). Skarga sama nie wstrzymuje decyzji; wnieś do sądu o wstrzymanie jej wykonania (art. 61 § 3 p.p.s.a.). Czy przepisy UE pozwalają zostać do wyroku sądu, to kwestia otwarta (art. 68 rozporządzenia 2024/1348).

Po odmowie

Po ostatecznej odmowie, uznaniu wniosku za niedopuszczalny lub umorzeniu musisz opuścić Polskę w ciągu 30 dni, chyba że masz inną podstawę pobytu (art. 299 ust. 6 pkt 1 lit. b ustawy o cudzoziemcach). Straż Graniczna decyduje wtedy o powrocie (art. 299 ust. 11) i musi sprawdzić dwie inne formy pobytu:

• Zgoda na pobyt ze względów humanitarnych: gdy powrót zagroziłby Twojemu życiu, wolności lub bezpieczeństwu, groziłby torturami lub nieludzkim traktowaniem, pracą przymusową, nierzetelnym procesem lub karą bez podstawy prawnej albo naruszyłby życie rodzinne lub prywatne albo prawa dziecka (art. 348, art. 356 ust. 1). Dostajesz kartę pobytu na 2 lata (art. 243 ust. 1 pkt 4).
• Zgoda na pobyt tolerowany: gdy takie ryzyko istnieje, ale zgoda humanitarna jest wyłączona, albo powrotu nie da się wykonać z przyczyn niezależnych od Ciebie i od organu (art. 351). Dokument jest ważny 2 lata i nie uprawnia do przekraczania granicy (art. 274 ust. 2, art. 275).

Odwołanie wnosisz w ciągu 7 dni do Komendanta Głównego Straży Granicznej (art. 355). Obie zgody pozwalają pracować bez zezwolenia (art. 3 ust. 1 pkt 10–11 ustawy o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom).

Nowe przepisy UE od czerwca 2026 r.

Unijne rozporządzenie proceduralne 2024/1348 stosuje się do wniosków złożonych po 12 czerwca 2026 r. (art. 79 ust. 2–3). Od 1 lipca 2026 r. rozporządzenia UE określają też, kto kwalifikuje się do ochrony (2024/1347, art. 42) i które państwo odpowiada za wniosek (2024/1351, art. 85). Polskiej ustawy jeszcze do nich nie dostosowano. W razie kolizji pierwszeństwo ma rozporządzenie UE (art. 91 ust. 3 Konstytucji); Urząd już je stosuje. Terminy w swojej decyzji sprawdź z bezpłatną pomocą prawną.

Czego nie robimy

Respubliko nie pisze wniosków o ochronę ani odwołań w tych sprawach: zależą od Twojej historii. Bezpłatnie pomagają w nich organizacje wymienione na tej stronie.